Ибну Раджабил Хlанбали т1ехьалдаса къокъ гьабун босараб
                          

                              Цебераг1и:
Имам Ах1мадил мазгьабалъул к1удияв факъигь, мух1аддис, историк, ваг1зачи, Г1абдурах1ман ибну Ах1мад ибну Раджаб ибну Х1усайн ибну Мух1аммад  Абул баракат  Масг1уд  Ассулаали   ал  Х1анбали.
      
Гьавуна Багъдадалда  гьижрияб 736  соналъул рабиг1ул авалалъ, г1умро гьабуна ва хвана  Дамаскалда.
Гьев вук1ана, дуниял тарав, вараг1 ц1унурав,  бат1а ч1еялдехун гьесарав,  къанаг1ат гурого г1адамасухъе т1аде-гъоркье ваккуларев чи. Инсанасул г1айибал рат1а гьариялъул рахъалъ гьесул бугеб г1ат1идаб лъаялъги, т1ахьаздехун бугеб рокьиялъги вук1ана гьев гьедин. Г1ибадат, тагьажудал ц1ик1к1арав чиги вук1ана гьев.

Ибну Насируддиница гьесул х1акъалъулъ абуна гьадин: «гьесул рук1ана г1аммаб къаг1идаялъ г1адамазе мунфаг1ат ц1ик1к1арал, баракат бугел, Аллагь рак1алде щвезабиялъул  ваг1забазул мажлисал,. Киналниги фиркъаби мук1урлъана гьесул   г1елму ва ихлас бук1иналъе.
 
 Гьев хвана Дамаскалда, гьижрияб 795 соналъ. Гьесул х1акъалъулъ бицуна: «хобал рухъулев чиясухъеги  вач1ун цо бак1алдехун килищги бит1ун гьес абунила; - гьале гьаб бак1алда бухъе дие хоб, - абун. Хоб бухъун лъуг1идал гьенив жанив веганила ва гьес абунила: -гьаб лъик1аб буго, - абун. Цинги г1емераб замана инч1ого   гьев хванила ва гьенивго вукъанила. Гьеб ишалъги т1орит1ел гьабула гьесул ахираталдехун бугеб иманалъулги, якъиналъулги щулалъиялде.
    
Гьесул муаллафатал (т1ахьал) рехсараб бак1алда 22 т1ехь буго, амма х1акъикъаталдайин абуни гьелдасаги ц1ик1ун руго. Умматалъе кутакалда мунфаг1ат ц1ик1арал т1ахьалги руго гьел.

Гьединлъидал гьаб т1ехь ц1алулев чиясда лъазе ккела гьалда жаниб бугеб кинабго жо,  таржама гьабурасул пикро ва раъйу гуреблъи. Гьаб буго к1удияв, киналго г1алимзабаз жиндир къадру-къимат гьабулев, жинда Аллагь гурх1аяв Имамасул  бич1и ва лъай.

Редакциялъул рахъалдасан: Гьаниб бицине бугеб «гъариб» абураб раг1иялъул маг1на ккола чияравин абураб. Г1ажаибав, г1адамазе вич1ч1изе к1оларев абураб маг1наялда бач1уна гьеб. Къокъго абуни, жив г1адамазе г1ажаибав, рик1к1адаса вач1арав чияр чи нилъее г1ажаибав, нилъеда вич1ч1уларев вук1унев г1адин.
                                           

                                                      بسم الله الرحمن الرحيم

Щибаб рецц кинабго г1аламалъул бет1ергьан Аллагьасе буго, гьесие жиндиего рецц гьабизе бокьулеб х1алалъ, гьев гьелдаса разилъулев ва гьесул т1адег1анлъиялъе рес рекъараб къаг1идаялъ. Ва гьединго ссвалат саламги лъеги нилъер саййид Мух1аммадидаги гьесул агьлуялдаги,  асх1абзабаздаги.

     
Имам Муслимица жиндир сах1их1алда Абу Гьурайратидасан  رضي الله عنه бицана,   Аварагасдасан    صلى الله عليه و سلم    бицанила: «ислам чияраблъун бай бихьана ва гьединго чияраблъун  т1ад буссинеги буго, жиб бай бихьараб г1адин. Алжанги гьениб жаниб  к1удияб гъвет1ги буго,чияраблъун  ислам бугеб заманаялъ гьелдаса кьурич1ого ч1арал чиярал г1адамазе» - абун.
   
Ва гьединго  цойгияб риваяталда Имам Ах1мадицаги, Ибну Мажагьицаги    Ибну Масг1удидасан رضي الله عنه бицана гьадинаб т1аде ц1ц1ик1инабигун. Цо асх1абас гьикъанила:-«Я Расула Ллагь, щал гьел чияралин жидеда абулел г1адамал? Цинги  гьес  абунила: - жидеца Аллагьасе г1оло ват1аналги тун гьижра гьабурал г1адамал,- абун.
   
Ва гьединго  цойгияб риваяталда Имаму Тирмизияс, Касир Ибну Г1абдуллагьил Музаниясдасан   رضي الله عنه  Аварагас صلى الله عليه و سلم    абунилан бицана: - «х1акълъунго гьаб дин г1азамазе  чияраб жолъун бай бихьана ва гьедиго чияраб жолъун т1ад буссинеги буго жиб бай бихьараб г1адин, алжанги гьениб жаниб  к1удияб гъвет1ги буго гьел чияраблъун ислам бугеб заманаялъ гьелдаса кьурич1ого ч1арал чиярал г1адамазе. Гьелги жидеца г1адамаз хвезе тараб дир суннат ч1аго гьабулел г1адамал руго» - абун.
    
Цойгияб Т1абараниясул  риваяталдаги буго гьадин: «Гьел руго,киналго г1адамал фасадлъун хадуб, жал шарг1алъ малъухъе лъик1лъулел  г1адамал», - абун.
   
Ва гьединго  цойгияб риваяталда Имам Ах1мадицаги, Т1абараниясги, Г1абдуллугь ибну Г1амридасан رضي الله عنه   бицана, Аварагас صلى الله عليه و سلم    абунила: «алжанги гьениб жаниб  к1удияб гъвет1ги буго гьел чиярал г1адамазе» - абун. Нижеца гьесда гьикъана: - «щал кколел гьел жидеда чияралин абулел  г1адамал»? Цинги гьес абуна: - «гьел руго жал дагьал, лъик1ал г1адамал, г1емерал квешал г1адамазда гьоркьор ругел, гьезие г1асилъулел г1енеккуларел г1адамал ц1ик1к1ун рук1ине руго, гьезухъ г1енеккулел ва гьезие мут1иг1лъулездаса» - абун.
     
Гьал х1адисазда «ислам чияраблъун бай бихьана» ян абураб раг1иялъул мурад буго, ислам бач1иналде г1адамал рук1ана г1аммаб къоселалда. Цинги Авараг صلى الله عليه و سلم    исламги босун вач1араб мехалъ гьесие щибаб къапилаялдаса цо-цо ккун, дагьал г1адамаз гурони жаваб гьабич1о. Гьесие жаваб гьабурав чиги вук1ана кутакаб х1инкъиялда. Жиндирго тухумалъул г1адамаз  гьесие  кьолареб г1азаб-г1акъубаги бук1инч1о.
     
Гьеб заманаялъ  бусурбабиги кутакалда заг1ифал рук1ана, гьел к1вараб куцалъ лъутулел, гьижра гьабулел рук1ана. К1иго нухалъ х1абашиязулъе (Эфиопия) гьабуна, хадуб Мадинаялде гьабуна гьижра.
      
Гьезда гьоркьор рук1ана  жидее  Аллагьасе г1оло г1азаб  г1акъуба  кьуралги,  жал Аллагьасе г1оло ч1варалги.
   
Гьеб  заманаялъ  исламалде рач1арал г1адамал рук1ана   г1ажаибал,  г1емерисез гьабич1еб жо  гьабураллъун. (Цебесеб г1агарлъиялъеги гьел чияр чаг1илъун лъугьун рук1ана. ред ).
    
Цинги Мадинаялде гьижра гьабун хадуб ислам загьирлъана  ва т1адег1анлъана.  Аллагьасул диналда г1адамал ц1ц1ик1ине лъугьана. Аллагьас  жиндирго динги камил гьабуна. Гьезие  Аллагьасул дин,  жиндаса к1удияб цойги ниг1мат гьеч1еб, к1удияб ниг1матлъунги бук1ана.  Исламалъул агьлу рит1ухълъиялдаги, вацлъиялдаги, цоцазе квербакъиялдаги, къуръан х1адисалъ малъухъе рук1ана.  Гьеле гьединаб х1алалъ буссурбабиги тун Аварагги хвана.
    
Гьединго, Абу Бакрилги, Г1умарилги   رضي الله عنهما  заманаялъги бук1ана. Цинги щайт1аналъ жиндирго х1иллабиги х1алт1изарун, гьезда гьоркьобе  шубгьаязулги (ай шаклъабазул,  бит1арабги мекъабги  бат1а гьабиялде кьезе кколеб  к1варги кьеч1ого, гьеб лъангут1и),  шагьватазулги (ай,  дуниял, боц1и-г1арац  бокьизе бегьулареб куцалъ бокьи)  фитнаби лъугьинаруна. Цо-цо г1адамал шагьватазул фитнабазде, цойгидал шубугьатазул фитнаялде, лъабабилел  к1иялдаго гъорлъе ккана. Гьеб  кинабго ккезе бук1ин Аварагас صلى الله عليه و سلم     бицунги бук1ана.
    
Амма, шубугьатазул фитнайин абуни цо чанго бат1и-бат1ияб риваяталда бицун буго. Аварагас صلى الله عليه و سلم    абулеб буго:  «гьаб уммат лъабкъоялда анц1ила лъабиде бикьизе буго. Гьел киналго жужах1алъуреги  ине руго, цо къокъа хут1изег1ан. Гьелги дица ва дир Асх1абзабаз гьабулеб бук1араб жо гьабурал, гьеб нух жедецаги ккурал г1адамал» - абун.
   
Ва амма шагьватазул фитнайин абуни, Имам Муслимица  жиндир “сах1их1алда” Г1абдуллагь ибну Г1амридасан رضي الله عنه, Аварагас صلى الله عليه و سلم    абунилан  бицана : - «Щибдай нужер бук1ина Ферсазулги, Румазулги хазинаби Аллагьас нужее рагьани? Щибдай нужер бук1ина гьеб нужехъе щвараб мехалъ»? Цинги Г1абдурах1ман ибну Г1авфица رضي الله عنه  абунила: «Аллагьасги, Аварагасги нижеда амру гьабураб куцалъ бук1инаха». Цинги Аварагас صلى الله عليه و سلم    абунила: « гьеб гурониги бук1ина.  Нужеца (бусурбабаз) цоцаздехун къецц базе буго, цинги цоцадехун х1асад бук1ине буго, цинги цоял цоязда рихине руго»  - абун. (Гьаб  х1адисалъул байбихьи хал гьабуни бич1ч1ула,  гьеб  кинабгоги  боц1и-гъурущ  сабаблъун  бук1ин. ред).

Имам Бухарияс  жиндир сах1их1алда Г1амр Ибну Г1авфидасан رضي الله عنه, Аварагас صلى الله عليه و سلم абунилан бицана: - « ва Ллагьи дир нужеде х1инкъи гьеч1о нуж мискинлъилин абун, амма дир нужеде х1инкъи буго нужее гьаб дуниялалъул боц1и г1емерлъизе гурин абун, нужеда цере арал къавмазе г1емерлъараб г1адин. Гьезго г1адин нужецаги цоцадехун къец  базе гурин  гьеб боц1иялъулъ,  гьелго  г1адин  нужги гьелъ гьалаг гьаризе гурин абун».
     
Г1емерисел г1адамал гьаб к1иябго фитнаялде жанире лъугьун хадур гьезул цоцадехун рокьукълъи бижана. Вацал г1адин цоцазе рокьулел рук1арал г1адамазул, г1емерисеб халкъ шагьватазул фитнаялъ х1акъаб нухалдаса бецц гьаруна. Гьезул анищлъун дуниял лъугьана, гьабулеб щинаб кинабго дуниялалъе г1оло гьабизе байбихьана. Гьелда разилъана, гьелъие г1оло ццин бахъана, рихунев чиги гьелъие г1оло рихана. Г1адан  вокьизеги гьелъие г1оло гурони вокьич1о, гьелъие г1оло г1агарлъиги къот1ана, биялги г1одоре т1уна. Гьеб сабаблъун Аллагьасдеги г1ассилъана.
      
Амма, шубгьаязул фитнаялъ уммат бикьизабуна,  цо чанго бат1иял фиркъаби (къокъаби) лъугьана. Цояз цоял кафур гьаруна, тушбабилъунги лъугьана. Цо пикруялъул вацал рук1арал буссурбаби, цо къокъа хут1изег1ан мекъи ккана. Гьелги Аварагас صلى الله عليه و سلم    гьаб х1адисалда рехсарал, жал хвасарлъулел г1адамал руго.  Аварагас صلى الله عليه و سلم    абуна: «Аллагьасул амру т1аде бач1инег1ан (ай къиямасеб къо ч1ч1езег1ан ) т1аса инч1ого дир умматалда  бук1ине  буго  х1акъаб жоялдалъун жиб загьирлъараб цо къокъа. Гьезие жидеде хилифлъарал г1адамазул заралги бук1ине гьеч1о» абун.     
 
Ахираб заманаялъ, жал «чияралин» - абун гьаб х1адисалда  рехсарал г1адамал ккола - киналго фасалъидал, жал лъик1лъулел г1адамал. Цойгидаз хвезе тараб Аварагасул صلى الله عليه و سلم суннат жидеца ц1илъизабулел, жал диналъе г1оло фитнабаздасаги лъутулел, щибаб тухумалда гьоркьор жал къанаг1атал, байбихьудаго исламалде рач1арал чаг1и рук1арал г1адин. Гьединаб маг1на гьабуна Имамзабаз гьаб х1адисалъул.
      
Имамул Авзаг1ияс абуна: «ислам чияраблъун лъугьине буго жиб чияраблъун бай бихьараб г1адин» абураб х1адисалъул маг1на буго, ракьалда дагьлъизе, киназего чияраллъун ва г1ажаибаллъун лъугьине  руго агьлу ссуннаялъул г1адамал абураб. Х1атта цо росулъ яги цо шагьаралда цо чи хут1изег1ан дагьлъизе руго гьел. Гьединлъидал салафу ссвалих1азул каламалда гъорлъ г1емер рехсон буго суннат беци. Гьеб суннаталъул агьлуялъул  тафсирги жал г1ажаибалги, дагьалги г1адамалин гьабуна гьез.
      
Гьединлъидал Х1асанул Басрияс рах1имагьу Ллагь  абуна: «Ва,  Агьлу суннаялъул г1адамал, нуж цоцаздехун х1еренго рук1а, нуж руго ц1акъ дагьал г1адамал».
  
Суфяну Саврияс абунилан бицана: «нуж агьлу ссуннаялдехун лъик1 рук1а, гьел руго жал г1ажаибал г1адамал, г1адамал фасалъун  хадуб  жал лъик1лъулел» -абун.
   
 «Гьезие г1асилъулел, г1енеккуларел г1адамал ц1ик1к1ун рук1ине руго,  гьезухъ г1енеккулел ва гьезие мут1иг1лъулездаса» - ян абураб раг1иялдаса бич1ч1ула, гьелги (агьлу сунна) ва гьезие жаваб гьабулел г1адамалги  дагьал рук1ин ва гьезухъ г1енеккуларел, гьезде данде рахъарал г1адамал г1емерал рук1ин. Гьединлъидал,  г1емерал х1адисазда ахир заманаялъ диналдаса кьурич1ого ч1арав чи веццун ва гьединазе зах1малъизе бук1инги бицун буго.  Х1атта,  суннат кквей баг1арараб т1урччи хъатикь кквеялда релъинабун буго х1адисалда. Гьединазе к1икъоялда анц1го асх1абасулалда бащадаб кири бук1инги бицун буго. (Гьаб х1адисалдасан  босуларо асх1абзабаздаса нилъ хириял руго,-ян абураб маг1на. Кинниги, зах1малъи бук1иналъ Аллагьас кири ц1ик1к1ун хъвалин абураб маг1на буго гьелъул. ред).
 
 Гьал х1адисазда рехсарал гъурабаалги (ай чиярал г1адамал) к1иго бат1ияб тайпаялда руго:

т1оцебесеб тайпа: г1адамал фасадлъараб заманаялъ жал лъик1лъулел г1адамал.

к1иабилеб тайпа: г1адамаз гьабураб фасалъи жидеца къач1алел г1адамал. К1иабилел, т1оцебесездасаги  хириял руго.
     
Имам Бухарияс бицана ибну Г1умаридасан   رضي الله عنه: «мун гьаб дуниялалда, лъиданиги лъаларев жив сафаралъ унев чияр чи г1адин вук1а,-ян абуна дида Аварагас صلى الله عليه و سلم.

Имам Тирмизиясул  риваяталдаги  буго   гьадинаб т1аде ц1ик1к1инабигун; «ва мунго хабалазул агьлуялдаса чилъун рик1к1е» . Ай, хварал чаг1азул бак1алда лъе мунго.
     
Дунялалда муъминав чиясул мисал буго  жиндаго лъаларел бат1и-бат1иял шагьарал- росабалъан, г1ебеде сафаралъ унев чиясул мисал. Гьев г1ащикълъун вук1уна жиндирго ват1аналдехун. Гьесул мурадги бук1уна хехго рокъове щвей.  Ват1аналде жив щвезабулеб къадар гурони къайи-матах1ги цадахъ баччуларо. Нухда унаго бихьараб зах1малъиялъулги к1удияб къварилъи бук1унаро. Гьев вук1уна жиндир ват1аналде кидадай щвелевин абун. Гьединго муъминав чиги кидадай жиндир ват1ан - ахираталде щвелевин вук1уна. Гьаб к1к1араялъул кваркьиялда жиб бащалъулареб дуниялалда бихьараб зах1матлъи-къварилъиялъул  гьесие к1удияб асарги бук1унаро.
       
Х1асанул Басрияс абуна: «гьаб дуниялалда муъминав чиясул мисал буго чиярав, лъиданиги жив, яги жинда щалниги лъаларев нухлуласул мисал. Дуниялалъул рахъалъ г1одовег1анлъиялдаса гьев пащманлъуларо, гьанир к1одолъи бечелъиялда ругел г1адамазулгун гьес къец гьабуларо. Гьес гьабулебги, г1адамаз гьабулебги бат1и-бат1ияб жо бук1уна».
     
Нижер   (ай ибну Раджабил,)  щейхас ах1улаан гьадинаб щиг1ру : 

فَأَيُّ اغْتِرَابٍ فَوْقَ غُرْبَتِنَا التي ... لها أَضْحَتِ الأعْدَاءُ فِينَا تَحَكَّمُ                                                                                                                                          
     
Магlна: «Щиб г1ажаиблъи  нилъее жеги къвариг1ун бугеб, нилъеда т1ад х1укму тущбабаз къот1иялдасаги бат1ияб».

Валхlамду лиЛлагьи  раббиль г1аламин.

Абу Г1абдуллагь