«Машариг1ул ашвакъ ила масариг1ил гъушакъ» абураб т1ехьалдаса къокъ гьабураб. Абу закария ибну Нах1ас, 814 гь. Соналъ Мисриялъул (Египет) Димят1 абулеб бак1алда шагьидлъана.

Биссмилагьи ррах1мани ррах1им

Х1акълъунго кафурзабазде джигьад гьаби, жидерго шагьаралда гьел ругеб мехалъ фарзул кифаят бук1ин киналго г1алимзаби т1ад рекъараб раг1и буго. Фарзул кифаяталъул маг1на: «Фарз т1убазе г1урал г1адамал рахъани, хут1араздаса мунагь т1аса ккола, киназго гьеб фарз тани гьел киналго мунагьалъукьеги ккола. Аллагьас жидее г1узро кьурал г1адамал - гьел мунагьалде кколаро.

Джигьадалъул бищун дагьаб, лъаг1алида жаниб цо нухалъ гьаби буго. Ц1ик1к1ун гьаби хирияб буго щибго хилаф гьеч1ого. Лъаг1ел ине бегьуларо джигьад гьабич1ого, бажари гьеч1еб заманниги хут1ун. Бажари гьеч1еблъи бук1уна буссурбаби заг1ифлъун ругони, тущман нилъедаса г1емерав ва къуватав вугони, нилъеца гьезулгун рагъ байбихьани буссурбаби кьолболъанго лъуг1изе бегьиялдаса х1инкъи бугони. Цойги г1узро буго – г1адамазе кванил мукъсанлъи кколеб бук1ин ва гьединго боц1уе кьезе жо гьеч1они. Щибго г1узро ва бажарунгут1и гьеч1они, лъаг1алида жаниб гъазават гьабич1ого нахъе т1амизе бегьуларо. Гьебги буго имам Шафиг1иясулги, гьесул мазгьабалъул г1алимзабазулги раг1и.

Имаму Шафиг1ил мазгьабалъул к1удияв Г1алимчи Имаму -л-Х1арамайни Джувайнияс абулеб буго: «Джигьад ккола х1ал гьабун гьабулеб даг1ват, гьединлъидал гьеб гьабизе т1алъула рес рекъарабг1ан. Гьеб гьабизе т1алъула ракьалда т1ад г1иц1го буссурбабиги, буссурбабазулгун ракълида ругел кафурзабиги хут1изег1ан. Джигьад т1алъуларо лъаг1алида жаниб цо нухалъ гьабун тезе, ц1ик1к1ун гьабизе рес щвани гьеб рес хвезеги толаро. Лъаг1алида жаниб цо нухалъ гьабун тейилан абураб факъигьзабазул раг1и гьез бачана, рагъуе аскар х1адуризе лъаг1ел къвариг1унеб бук1ин х1исабалдеги босун.

Ибну Къуддаматица (Имам Ах1мадил мазгьаб ) «Мугъни» абураб т1ехьалда абулеб буго: «Бищунго дагьаб джигьад гьабула лъаг1алида жаниб цо нухалъ, г1узро бугеб мехалъниги хут1ун. Лъаг1алида жаниб гьеб ц1ик1ун гьабиялде х1ажат бугони, ц1ик1ун гьабизе т1алъула, щай гурони - гьеб ккола фарзул кифаят. Х1ажаталъ ах1анщинахъе фарзул кифаят т1убазе т1алъула.

Имам Къурт1убияс тафсиралда абулеб буго: - «Имамасда т1алъула сонида жаниб цо нухалъ, бусурбабазе цевехъанлъиги гьабун, гъазаваталде къват1иве вахъине. Жиндирго рес рекъеч1они гьезда цадахъ божарав чи вит1ила. Кафурзаби исламалде ах1изе, гьезул заралалдасаги ц1унизе, Аллагьасул динги загьир гьабизе гьел кафурзаби исламалде лъугьинег1ан яги гьез жал мук1урлъун жизъят кьезег1ан.
Джигьад т1алъуларо гьит1инав чиясда, ч1ужуг1аданалда, жундуца ккурав чиясда, рагъудаса нахъ ч1валеб унти бугев чиясда.

Джигьад т1алъула цояб бер бецасдаги, бет1ер ва г1ус унтулев чиясдаги, бигьаяб къаг1идаялъ сири унтуца унтарасдаги, цо дагьабго рекълъи бугев чиясдаги .

Г1алимзабазул ижмаг1 (киназулго пикру т1ад рекъей) буго х1ахълъунго гъазаваталде вахъине бегьуларо, гьеб фарзу-ль-кифаят бугеб мехалъ, буссурманал эбел-инсул изну гьеч1ого. К1удияв эбел-эменги, эбел-инсуда релъун руго гьел цере гьеч1они.

Эбел-инсуца изну кьун хадуб, гьезул цоялниги рагъул майданалде щвелалде изнуялдаса т1ад руссани, мунги гьениса т1ад вуссине ккола. Жиндир боц1иялъеги, нафсалъеги х1инкъи бугони яги буссурбабазе гьеб зах1малъиялда х1инкъи бугони - гьеб мехалъ т1ад вуссинаро. Рагъда жанив лъугьун хадуб эбел-эмен изнуялдаса нахъ руссаниги мун гьениса вуссинаро. Рагъул майданалде щвараб мехалъ т1ад вуссине х1арамаб буго.

Джигьадалде налъи т1ад бугев чи вахъиналъе г1алимзабазул хилаф буго. Имам Маликица изну кьолеб бук1ана джигьадалде вахъине гьесда налъи бец1изе х1ал к1олеб гьеч1ониги. Гьединго имам Авзаг1иясги бегьизабуна джигьадалде ине налъуласухъаса изну босич1ониги. Имам Шафиг1ияс изну кьеч1о джигьадалде вахъине налъи бугев чиясе, гьев жиндица налъи кьезе бугев чи буссурбанав вугониги кафурав вугониги.

Жинда т1ад налъи бугев чи джигьадалде вахъине бегьиялъе далил, Х1ирамил вас Г1абдуллагь жинда Аллагь разилъаяв Ух1удалъул гъазаваталда вахъин буго, гьесда т1ад налъи бук1ана, Аварагасда ( саллаллагьу г1алайгьи васаллам) гьеб лъалеб бук1ана гьесда инкарги гьабич1о. Г1абдуллагь Ух1удалда шагьидлъана, гьесул вас Джабирица (жив к1иясдаго Аллагь разилъаял) хадуб гьесул налъиги бец1ана. Амма джигьадаллде къват1иве вахъунев жинда т1ад налъи бугев чияс Джабирил инсуца г1адин жиндирго налъи бец1изе жо нахъе тезе ккола. Гьес налъи бец1изе жо тана, гьесул бак1алда гьесул вас Джабирица гьебги бец1ана.

Имам Ах1мадицаги кьуч1аблъун бицана жинда т1ад налъи бугев чияс налъи бец1изе жо нахъе тани, изно гьеч1ого гьев джигьадалде вахъине бегьи. Х1ирамил вас Г1абдуллагьил къисаялдалъун далилги бачана.

Эбел-инсулги налъуласулги изно къвариг1ин буго джигьад фарзул кифаят бугони бугеб шарт1.

Гьаб шарт1ги т1аса ккола кафурзаби буссурбабазул ракьалде лъугьараб мехалъ, яги рик1к1адасан гьелде раккани, гьезул рик1к1енги буссурбабадаса к1игоялъ ц1ик1к1ун бугони, яги цо дагьаб гьелдаса дагьаб бугони.

Гьеб х1алалда джигьад лъугьуна кинавниги буссурманав чиясдаги буссурманай г1аданалдаги фарзул г1айнлъун – ай, киназдаго т1алъула къват1ире рахъине. Лагъ вахъуна ханасул изно гьеч1ого, ч1ч1ужуг1адан яхъуна, тущман нахъе ч1вазе к1олеб къуват гьелъул бугони, росасул изно гьеч1ого. Вас вахъуна эбел-инсул изно гьеч1ого, налъулав вахъуна жинца налъи кьезе бугев чиясдаса изно босич1ого. Гьабги буго Имам Маликилги, Абу Х1анифалги, Ах1мадилги мазгьаб.

Кафурзабаз буссурбабазул ракьалде гьужумги гьабун гьеб бахъани, буссурбабазе ресги щвеч1они кафурзабигун рагъизе данделъизе ва боял х1адуризе, гьеб мехалъ кинавго буссуранав чиясда т1алъула гьезда данде вахъине живго цох1о вугониги.

Буссурманав чиясда лъани кверде ани жив ч1валевлъи, гьесда т1алъула бажарухъе вагъа-вачаризе, жиндирго нафс ц1унун гьел нахъе ч1вазе, гьезда данде вахъани гьез жив ч1валеблъи лъаниги. Гьелъулъ бат1алъи гьеч1о лъагъасдаги, узденасдаги, бихьинчиясдаги, ч1ч1ужуг1аданалдаги, бецасдаги, рекъасдаги, унтарасдаги гьоркьоб.

Гьесие бегьула кафурзабазде кверде асирлъун ине жив ч1валареблъи лъалеб бугони. Амма кверде иналдаса гьелгун рагъиго хирияб буго, ч1вани шагьидги вуго.

Ч1ч1ужуг1аданалда лъани жий кверде ани кафурзабаз гьелъул къадру г1одебег1ан гьабулеблъи, гьелда т1алъула жиндирго нафсги ц1унун гьелгун ягъизе жий ч1валеблъи лъаниги. Зинаялъе х1ал гьабуни мук1урлъизеги бегьуларо мук1урлъич1они жийго ч1валеблъи лъаниги.

Мегеж баккич1ев берцинав бихьинчиясул х1укмуги ч1ч1ужуг1аданалъулалда релъун буго жиндирго нафс ц1унизе т1алъиялъулъ.

Буссурбабазул шагьаразул цо бак1алде тушман рещт1ани, цоги бак1алда ругел буссурбабазда т1алъула гьеб бак1алда ругел буссурбабазе кумекалъе рахъине.
Гьел цойги бак1алда ругел, къват1ире рахъине т1алъулел г1адамазе бихьизабураб манзилги буго как къокъ гьабулеб манзилалде щвеч1ого бугеб. Гьебги буго 80 км,-ялдаса нух дагьаб бугони . Гьел г1адамазе рагъ фарзул г1айн буго, кафурзаби жанире рещт1араб щагьаралъул г1адамазе фарз бугеб г1адин.

Цо-цо г1алимзабаз абулеб буго: - «Тушман жанибе рещт1араб шагьаралда аск1ор ругел г1адамазда т1алъула гьезие кумек гьабизе. Цинги гьезда хадур ругезда т1алъула гьелъие щибго манзилалъул г1орхъиги ч1вач1ого, буссурбабазухъе, гьеб шагьар т1аде буссанин ва гьениса кафурзаби къват1иреги гъунин хабар щвезег1ан. Гьединаб хабар бач1инег1ан кинавниги буссурманав чиясда къват1иве вахъине т1алъула».

Кафурзабаз буссурбабазул г1алах, мег1ер яги цойги бак1, шагьаралдасаги, ват1аналдасаги жиб рик1к1адаб, гьенир г1адамалги гьеч1еб ккун бугони, гьелъиеги буго кафурзабаз бахъараб шагьаралъул х1укму. Буссурбабаздаги т1алъула къват1ире рахъине гьеб бак1 эркен гьабизе.

Имам Нававияс абулеб буго: - «Кафурзабазе кинго рес щвезе тезе бегьуларо, исламияб ракьалда т1ад кверщл гьабизе».

Къурт1убияс абулеб буго: - «Кафурзаби исламияб ракьалде г1агарлъани, гьенире жанире лъугьинч1ониги, буссурбабазда т1алъула гьезда данде рагъизе къват1ире рахъине, Аллагьасул дин загьир гьабун шагьаралги ц1унизе г1орхъалабиги ц1унизе».

Багъавияс абулеб буго: - «Исламалъул ракьалде кафурзаби лъугьани джигьад фарзул г1айн буго аск1ов вугев чиясе, фарзул кифаят буго рик1к1ад вугев чиясе».

Буссинабуна Абу Г1абдурах1маница

ИА GURABA